ထရမ့်-ရှီ-ပူတင် ရှန်ကျန်းသုံးပွင့်ဆိုင် — သမိုင်းဝင်ဓာတ်ပုံနဲ့ လေးချက်ပါ "ငြိမ်းချမ်းရေးကြေညာချက်"
ကြာသပတေးနေ့၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၉ ရက် ညနေခင်း၊ ရှန်ကျန်း၊ ကျိလင် ဗီလာ။ တောင်ခြေက အစိုးရ ဧည့်ဂေဟာရဲ့ အခန်းကျယ်ကြီးထဲမှာ သစ်သား စားပွဲဝိုင်း အကြီးကြီး တစ်လုံး။ နောက်ခံမှာ တရုတ် ရှုခင်း ပန်းချီကား အကြီးကြီး။ အဲဒီ စားပွဲဝိုင်းမှာ ကမ္ဘာ့ အင်အားအကြီးဆုံး နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံရဲ့ ခေါင်းဆောင်တွေ ထိုင်နေတယ် — အမေရိကန် သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်၊ တရုတ် သမ္မတ ရှီကျင့်ဖျင်၊ ရုရှား သမ္မတ ဗလာဒီမာ ပူတင်။
ထရမ့်က စကားစတယ်။ "သမိုင်းကို တကယ် ရေးနေကြပြီ" တဲ့။
ခေါင်းဆောင် သုံးဦး တစ်စားပွဲတည်း ထိုင်ပြီး ဆွေးနွေးတာ — သမိုင်းမှာ ဒါက ပထမဆုံးအကြိမ်။ အတွဲလိုက် တွေ့ဆုံမှုတွေကတော့ အကြိမ်ကြိမ် ရှိခဲ့ဖူးတယ်။ သုံးဦးစုံတာက တစ်ခါမှ မရှိခဲ့ဘူး။ ဆွေးနွေးပွဲက တစ်နာရီခွဲခန့် ကြာတယ်။ အဲဒီနောက် လေးချက်ပါ ပူးတွဲကြေညာချက် တစ်စောင် ထွက်လာတယ်။ ထရမ့်ကတော့ သတင်းထောက်တွေကို "အရမ်း ကောင်းသွားတယ်" လို့ ပြောတယ်။ "သုညမှ ဆယ်အထိ အမှတ်ပေးရင် ဆယ့်နှစ်မှတ် ပေးမယ်" တဲ့။
ဒါပေမဲ့ ကြေညာချက်ထဲမှာ ဘာတွေ ပါသလဲ၊ ဘာတွေ မပါသလဲဆိုတာ ကြည့်လိုက်ရင်၊ ဓာတ်ပုံက စကားလုံးတွေထက် ပိုပြောနေတယ်။
လေးချက်ပါ ကြေညာချက်
သုံးနိုင်ငံက ပူးတွဲ ထုတ်ပြန်တဲ့ "ငြိမ်းချမ်းရေးဆီသို့ ကြေညာချက်" (China-Russia-U.S. Leaders' Peace Declaration) မှာ အချက် လေးချက် ပါဝင်တယ်။
ပထမအချက် — ကုလသမဂ္ဂ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး။ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီရဲ့ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်တွေ အနေနဲ့ ကုလသမဂ္ဂကို ကမ္ဘာ့စိန်ခေါ်မှုတွေကို ပိုထိရောက်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်အောင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲဖို့ ကတိပြုတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဘယ်လို ပြုပြင်မလဲဆိုတဲ့ အသေးစိတ် ဘာမှ မပါဘူး။
ဒုတိယအချက် — ရေနံထွက်ပစ္စည်း ထုတ်လုပ်မှု တိုးမြှင့်ရေး။ သုံးနိုင်ငံက သန့်စင်ပြီး ရေနံထွက်ပစ္စည်းတွေ ထုတ်လုပ်မှုနဲ့ ထောက်ပံ့မှုကို တိုးမြှင့်မယ်၊ စွမ်းအင် စီးဆင်းမှု တည်ငြိမ်ဖို့ အရေးကြီးတယ်လို့ သဘောတူတယ်။ ပမာဏ၊ အချိန်ဇယား၊ ခွဲဝေမှုအစီအစဉ် — ဘာမှ မပါဘူး။
တတိယအချက် — နိုင်ငံတော် အရာရှိတွေရဲ့ ကိုယ်ခံစွမ်းအား။ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံရဲ့ သဘောတူညီချက်နဲ့ နိုင်ငံတော် အရာရှိတွေရဲ့ ကိုယ်ခံစွမ်းအားက အရေးအကြီးဆုံးဖြစ်တယ်လို့ ကြေညာချက်က ဆိုတယ်။ နိုင်ငံတကာ ရာဇဝတ်ခုံရုံး (ICC) လိုမျိုး အဖွဲ့အစည်းတွေက သူတို့ရဲ့ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ကို အလွဲသုံးစား မလုပ်ရဘူးတဲ့။ ပူတင်ကို ICC က ယူကရိန်း စစ်ရာဇဝတ်မှုတွေနဲ့ စွဲချက်တင်ထားတဲ့ အခြေအနေမှာ၊ ဒီအချက်က ဘယ်သူ့အတွက် ရေးထားလဲဆိုတာ သိသာတယ်။
စတုတ္ထအချက် — နျူကလီးယား။ ဒါက ကြေညာချက်ရဲ့ အရေးအကြီးဆုံး စာကြောင်းပဲ။ "နျူကလီးယားစစ်ပွဲကို ဘယ်သူမှ အနိုင်မရနိုင်ဘူး၊ ဘယ်တော့မှ မတိုက်ရဘူး" တဲ့။ သုံးနိုင်ငံက နျူကလီးယား အန္တရာယ်တွေ လျှော့ချရေးနဲ့ နျူကလီးယား လက်နက် ပြန့်ပွားမှု တားဆီးရေးအတွက် ဆွေးနွေးပွဲ တစ်ခုကို ကျင်းပမယ်လို့ သဘောတူတယ်။
ဒါပေမဲ့ ဒီအချက်မှာလည်း အသေးစိတ် မပါဘူး။ လက်နက် လျှော့ချရေး အရေအတွက် ကန့်သတ်ချက်၊ ပန်းတိုင်၊ အချိန်ဇယား — ဘာမှ မရှိဘူး။ ထရမ့်က သုံးပွင့်ဆိုင် နျူကလီးယား လက်နက် ထိန်းချုပ်ရေး စာချုပ်တစ်ခု လိုချင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ တရုတ်က အကြိမ်ကြိမ် ငြင်းဆန်ထားတယ် — သူ့ရဲ့ နျူကလီးယား လက်နက်စုဆောင်းမှုက အမေရိကန်နဲ့ ရုရှားတို့ထက် အများကြီး နည်းနေသေးလို့။ အမေရိကန်နဲ့ ရုရှားကြား နောက်ဆုံး လက်နက် ထိန်းချုပ်ရေး စာချုပ် New START ကလည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၅ ရက်မှာ သက်တမ်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ပြီ။ အခု ကမ္ဘာမှာ နျူကလီးယား လက်နက်ကို ကန့်သတ်ထားတဲ့ စာချုပ် တစ်ခုမှ မရှိတော့ဘူး။
ထရမ့်က ဆွေးနွေးပွဲမတိုင်ခင်မှာ "နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံက နျူကလီးယား ဗုံး ဆယ်လုံးလောက်ပဲ လိုတယ်၊ လေးထောင် မလိုဘူး" လို့ ပြောခဲ့တယ်။ စကားလုံးက လွယ်တယ်။ လက်တွေ့က ခက်တယ်။
မပါတဲ့ ကိစ္စများ — ယူကရိန်း၊ အီရန်၊ ထိုင်ဝမ်
ကြေညာချက်မှာ ဘာတွေ မပါသလဲဆိုတာက ပါတာတွေလောက် အရေးကြီးတယ်။ ယူကရိန်း စစ်ပွဲကို တစ်လုံးမှ မဖော်ပြထားဘူး။ အီရန်ကိုလည်း မဖော်ပြဘူး။ ထိုင်ဝမ်ကိုလည်း မဖော်ပြဘူး။
ဒါက တိုက်ဆိုင်မှု မဟုတ်ဘူး။ ဆွေးနွေးပွဲမတိုင်ခင်ကတည်းက အမေရိကန် အရာရှိတွေက ယူကရိန်းကိစ္စက အစီအစဉ်မှာ မပါဘူးလို့ ပြောထားခဲ့တယ်။ ထရမ့်ကတော့ ဆွေးနွေးပွဲမှာ အီရန်နဲ့ ယူကရိန်း စစ်ပွဲတွေ အဆုံးသတ်ရေးကို ဆွေးနွေးမယ်လို့ ပြောခဲ့ပေမဲ့၊ ကြေညာချက်ထဲမှာတော့ ဘာမှ မပါလာဘူး။
ပူတင်ကိုယ်တိုင်က သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲမှာ ဝန်ခံခဲ့တယ် — ဒီကြေညာချက်က ရည်မှန်းချက် ကြီးကြီးမားမား မချမှတ်ထားဘူး၊ ဘယ်သူ့ကိုမှ လိုက်နာဖို့ အတင်းအကျပ် မလုပ်ဘူးတဲ့။
ဒါ့အပြင် ဆွေးနွေးပွဲက နှစ်နာရီလောက် နောက်ကျပြီး စတင်ခဲ့တယ်။ စားပွဲဝိုင်းက တစ်နာရီခွဲခန့်သာ ကြာတယ်။ ပထမဆုံး ဆယ်မိနစ်က သတင်းထောက်တွေရှေ့ ဖွင့်လှစ်တဲ့ စကားတွေ ဖြစ်တယ်။ တကယ့် တံခါးပိတ် ဆွေးနွေးမှုက တစ်နာရီလောက်သာ ရှိခဲ့တယ်။
ကုန်သွယ်ရေး — သက်တမ်းတိုးဖို့ သဘောတူပေမဲ့ အသေးစိတ် မရှိ
သုံးပွင့်ဆိုင် ဆွေးနွေးပွဲရဲ့ ဘေးမှာ ထရမ့်နဲ့ ရှီတို့ သီးသန့် နှစ်နိုင်ငံ ဆွေးနွေးပွဲလည်း ကျင်းပခဲ့တယ်။ ဒါက ဒီနှစ်အတွင်း နှစ်ဦးရဲ့ တတိယအကြိမ် တွေ့ဆုံမှုပဲ။ သတင်းတွေရဲ့ အဆိုအရ နှစ်ဦးက အမေရိကန်-တရုတ် အခွန်တိုးမြှင့်မှုရပ်ဆိုင်းရေး သဘောတူညီချက်ကို သက်တမ်းတိုးဖို့ သဘောတူခဲ့ကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကာလနဲ့ စည်းကမ်းချက်တွေကို ဘယ်ဘက်ကမှ မထုတ်ပြန်ခဲ့ဘူး။
လက်ရှိ သဘောတူညီချက်က ၂၀၂၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်အထိ သက်တမ်း ရှိတယ်။ နိုဝင်ဘာလ ၉ ရက်မှာပဲ နှစ်နိုင်ငံက နှစ်လ သက်တမ်းတိုးဖို့ တရားဝင် အတည်ပြုခဲ့ပြီးသား ဖြစ်တယ်။ အဲဒီထဲမှာ ရှားပါးသတ္တု တင်ပို့မှု ကန့်သတ်ချက်တွေ ဆိုင်းငံ့ထားတာလည်း ပါဝင်တယ်။ ရှန်ကျန်းမှာ ထပ်တိုးတဲ့ သဘောတူညီချက်က ဘာလဲဆိုတာ အခုထိ မရှင်းဘူး — သဘောတူညီချက် အသစ်တစ်ခု ဖြစ်မလား၊ ဒါမှမဟုတ် လက်ရှိ သက်တမ်းကို ထပ်တိုးဖို့ သဘောတူညီချက် ဖြစ်မလား။
ဥရောပကို ဖုန်းဆက်တဲ့ ထရမ့်
ဆွေးနွေးပွဲအပြီးမှာ ထရမ့်က ချက်ချင်း Air Force One နဲ့ ရှန်ကျန်းကနေ ထွက်ခွာသွားတယ်။ ဒါပေမဲ့ လေယာဉ်ပေါ်မတက်ခင်မှာ သူက ဘာလင်မှာ စုဝေးနေတဲ့ ဥရောပ ခေါင်းဆောင်တွေရဲ့ အစည်းအဝေးကို ဖုန်းဆက်ခဲ့တယ် — ယူကရိန်းကို ထောက်ခံတဲ့ "ဆန္ဒရှိသူများ အဖွဲ့" (coalition of the willing) ရဲ့ အစည်းအဝေးပဲ။ သူ့ရဲ့ သမက်နဲ့ အထူးသံတမန် ဂျာရတ် ကူရှနာက အစည်းအဝေးမှာ ကိုယ်တိုင် တက်ရောက်နေတယ်။
ကူရှနာရဲ့ အဆိုအရ ထရမ့်က ဥရောပ ခေါင်းဆောင်တွေကို ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် သူ့ရဲ့ ဆန္ဒကို အလေးအနက် ပြောခဲ့တယ်။ "ဒါပေမဲ့ ငြိမ်းချမ်းရေးက ရနိုင်တယ်လို့လည်း သူ ယုံကြည်သွားတယ်" တဲ့။ အစည်းအဝေးမှာ ပါဝင်ခဲ့တဲ့ အရာရှိတစ်ဦးရဲ့ အဆိုအရ ထရမ့်က ဥရောပ ခေါင်းဆောင်တွေကို ဒီလို ပြောခဲ့တယ် — "စစ်ပွဲအတွက် ငွေတွေ အများကြီး သုံးနေတာ တော်လောက်ပြီ၊ ကိုယ့်နိုင်ငံတွေအတွက် သုံးသင့်တယ်" တဲ့။
ဒီစကားက ဥရောပကို ပေးတဲ့ သတင်းစကား တစ်ခုပဲ — ယူကရိန်းကို ထောက်ပံ့ဖို့ ငွေသုံးတာကို ရပ်ပြီး၊ ကိုယ့်ပြည်တွင်းရေးကို အာရုံစိုက်ဖို့။ ရှန်ကျန်းက ကြေညာချက်မှာ ယူကရိန်း မပါတာနဲ့ တွဲကြည့်ရင်၊ ဒီသတင်းစကားက ပိုရှင်းတယ်။
ဒါဟာ ဘာကို ဆိုလိုတာလဲ
ထရမ့်က ဒီဆွေးနွေးပွဲကို ၁၉၄၅ ခုနှစ် ယာလ်တာ ညီလာခံနဲ့ နှိုင်းယှဉ်တယ် — "ယာလ်တာထက် ပိုကြီးတယ်" တဲ့။ ယာလ်တာမှာ ခေါင်းဆောင်တွေက စစ်ပြီးခေတ် ကမ္ဘာ့ မြေပုံကို ပြန်ဆွဲခဲ့ကြတယ်။ ရှန်ကျန်းမှာတော့ မြေပုံကို ပြန်မဆွဲခဲ့ဘူး။ စာရွက်တစ်ရွက် ထွက်လာတယ် — အချက် လေးချက်၊ အသေးစိတ် မပါ၊ အကောင်အထည်ဖော်မှု အစီအစဉ် မပါ။
ပြင်သစ် သမ္မတ အီမန်နျူရယ် မက်ခရွန်ကတော့ ဒီကြေညာချက်က ကမ္ဘာကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းဖို့ ဦးတည်မှာ မဟုတ်ဘူးလို့ ပြောတယ်။ ရှီကတော့ ဆွေးနွေးပွဲက "အပြုသဘောဆောင်တယ်၊ တည်ဆောက်ရေးဆန်တယ်၊ အကျိုးရှိတယ်" လို့ ဆိုတယ်။ တရုတ် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဝမ်ယိကတော့ လုပ်ငန်းအဆင့်မှာ ဆက်လက် ညှိနှိုင်းသွားမယ်လို့ ပြောတယ်။
ထရမ့်အတွက်တော့ ဒီခရီးစဉ်က အချိန်ကိုက် ဖြစ်တယ်။ ဒီလထဲမှာပဲ သူ့ရဲ့ ရီပတ်ဘလီကန် ပါတီက ကွန်ဂရက်ရဲ့ ထိန်းချုပ်မှုကို ဆုံးရှုံးခဲ့တယ်။ သမ္မတ သက်တမ်း နောက်ဆုံး နှစ်နှစ်မှာ သူ့ရဲ့ အမွေအနှစ်ကို ကမ္ဘာ့ဇာတ်ခုံပေါ်မှာ တည်ဆောက်ဖို့ သူ ကြိုးစားနေတယ်။ ရှန်ကျန်းက ဓာတ်ပုံက အဲဒီ ကြိုးစားမှုရဲ့ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းပဲ။
ဒါပေမဲ့ ဓာတ်ပုံနဲ့ အမှန်တရားက တူချင်မှ တူမယ်။ စက်တင်ဘာလ ဝါရှင်တန် ထိပ်သီးဆွေးနွေးပွဲတုန်းကလိုပဲ — အခမ်းအနားတွေ၊ အပြုံးတွေ၊ ညစာစားပွဲတွေ ရှိခဲ့တယ်။ ဒါပေမဲ့ တည်ငြိမ်မှုဆိုတာ အောင်မြင်မှု မဟုတ်ဘူး။ ရှန်ကျန်းမှာလည်း အတူတူပဲ။ ခေါင်းဆောင် သုံးဦး တစ်စားပွဲတည်း ထိုင်တာ သမိုင်းဝင်တယ် — ဒါက အမှန်ပဲ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ စားပွဲဝိုင်းက ထွက်လာတာ စာရွက် တစ်ရွက်ပဲ။ နျူကလီးယား လက်နက် လျှော့ချရေး စာချုပ် မရှိ၊ ယူကရိန်း စစ်ပွဲ အဆုံးသတ်ရေး အစီအစဉ် မရှိ၊ ကုန်သွယ်ရေး သဘောတူညီချက် အသစ် မရှိ။
စကားပြောတာနဲ့ သဘောတူတာက မတူဘူး။ ဒါပေမဲ့ စကားမပြောတာထက်တော့ စကားပြောတာက ပိုကောင်းတယ် — အထူးသဖြင့် နျူကလီး�యား လက်နက် ထိန်းချုပ်ရေး စာချုပ် တစ်ခုမှ မရှိတော့တဲ့ ကမ္ဘာမှာ။
ထရမ့်က သောကြာနေ့ နေ့လယ်မှာ အိမ်ဖြူတော်မှာ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ ကျင်းပမယ်လို့ ပြောထားတယ်။ အဲဒီမှာ သူ ဘာတွေ ထပ်ပြောမလဲဆိုတာ စောင့်ကြည့်ရမယ်။ ရှန်ကျန်းက ဓာတ်ပုံက သမိုင်းဝင်တယ် — ဒါပေမဲ့ သမိုင်းက ဓာတ်ပုံနဲ့ မဆုံးဘူး။ နောက်တစ်ကြိမ် တွေ့ဆုံမှုမှာ ဘာတွေ ထွက်လာမလဲဆိုတာကမှ တကယ့် စမ်းသပ်ချက်ပဲ။
